NOTARIUSZ SIEKAŃSKA: KIEDY OBDAROWANY JEST „RAŻĄCO NIEWDZIĘCZNY”

W poprzednim artykule pisałam, że w przypadku tzw. rażącej niewdzięczności obdarowanego darczyńca może odwołać darowiznę. Bo wiadomo, że nawet w najlepszej rodzinie dochodzi do sporów. Ale jak się to odbywa?

CZYTAJ TEŻ: O DAROWIŹNIE MAJĄTKU W RODZINIE

Przypomnijmy: przez umowę darowizny należy rozumieć umowę, w której darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Darowizna jest zatem czynnością prawną nieodpłatną.

Odwołanie darowizny

Przepisy kodeksu cywilnego regulują dwie podstawy odwołania darowizny. Pierwsza z nich dotyczy darowizny niewykonanej. Czyli takiej, w której nie doszło jeszcze do wydania przedmiotu darowizny.

Zgodnie z art. 896 kodeksu cywilnego darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego stan majątkowy uległ takiej zmianie, że wykonanie darowizny nie może nastąpić bez uszczerbku dla jego własnego utrzymania. Odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Rażąca niewdzięczność

Odwołanie darowizny wykonanej następuje natomiast na podstawie art. 898 kodeksu cywilnego, z którego wynika, iż darczyńca może odwołać darowiznę nawet już wykonaną, jeżeli obdarowany dopuścił się względem niego rażącej niewdzięczności.

Darowizna powoduje powstanie pomiędzy darczyńcą i obdarowanym pewnego rodzaju stosunku etycznego, wyrażającego się w moralnym obowiązku wdzięczności i szacunku. Co prawda do istotnych elementów umowy darowizny nie należy obowiązek sprawowania opieki nad darczyńcą przez obdarowanego, to jednak umowa darowizny rodzi po stronie obdarowanego moralny obowiązek wdzięczności, który nabiera szczególnego znaczenia, gdy do zawarcia umowy dochodzi między osobami najbliższymi.

W sytuacji, kiedy obdarowany postępuje względem darczyńcy w sposób naganny, ustawodawca przyznał darczyńcy możliwość odwołania wykonanej darowizny.

Przesłanką uprawniającą darczyńcę do odwołania wykonanej darowizny jest zaistnienie stanu rażącej niewdzięczności.

Nie ma jednoznacznej definicji rażącej niewdzięczności. Przykładowe zachowania zostały określone na przestrzeni lat w praktyce sądowej i w komentarzach. O tym czy stan ten występuje, decydują okoliczności konkretnego przypadku.

Pod pojęciem rażącej niewdzięczności podpada zachowanie się obdarowanego, polegające na działaniu lub zaniechaniu skierowanym bezpośrednio lub nawet pośrednio przeciwko darczyńcy, które musi być uznane za wysoce niewłaściwe i krzywdzące darczyńcę. Chodzi tu przede wszystkim o popełnienie przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub czci albo mieniu darczyńcy oraz o naruszenie przez obdarowanego spoczywających na nim obowiązków wynikających ze stosunków osobistych (rodzinnych) łączących go z darczyńcą oraz obowiązku wdzięczności.

Pobicia, plotki, odmówienie pomocy w chorobie

Rażąca niewdzięczność w rozumieniu art. 898 § 1 k.c. musi być nacechowana w sposób znaczny złą wolą skierowaną na wyrządzenie darczyńcy krzywdy lub szkody majątkowej. Czynami świadczącymi o rażącej niewdzięczności obdarowanego są przykładowo:

odmówienie pomocy w chorobie, rozpowszechnianie uwłaczających informacji o darczyńcy, pobicia czy ciężkie znieważenia.

O istnieniu lub nieistnieniu podstaw do odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności decydują w każdym przypadku okoliczności konkretnej sprawy. Znamion rażącej niewdzięczności nie wyczerpują z reguły czyny nieumyślne obdarowanego. Tak samo drobne czyny nawet umyślne, ale niewykraczające, w określonych środowiskach, poza zwykłe konflikty życiowe, rodzinne, jak też wywołane zachowaniem się czy działaniem samego darczyńcy.

Co ważne - zawiedzione oczekiwania darczyńcy co do należytego zajmowania się przez obdarowanego przedmiotem darowizny nie mogą uzasadniać odwołania darowizny na podstawie art. 898 § 1 kodeksu cywilnego. W szczególności odmienny niż oczekiwany przez darczyńcę sposób gospodarowania przedmiotem darowizny nie uprawnia go do odwołania darowizny.

Sąd Najwyższy uznał, że przeproszenie darczyńców, próby pojednania z darczyńcą, dążenie do uniknięcia rozpadu rodziny łagodzą ostrość surowej oceny zdrady małżeńskiej, której się on dopuścił i nie pozwala na uznanie, że jego zachowanie stanowi wyraz rażącej niewdzięczności względem darczyńców. Nie mogą być uznane za rażącą niewdzięczność przykrości i krzywdy czynione impulsywnie, lecz mieszczące się w granicach zwykłych konfliktów życia codziennego, także nieudzielanie przez obdarowanych pomocy darczyńcy w pracach rolnych nie stanowi rażącej niewdzięczności.

Obdarowany nie ma obowiązku świadczenia pracy na rzecz darczyńcy.

Przebaczenie

Darowizna nie może być odwołana z powodu niewdzięczności, jeżeli darczyńca obdarowanemu przebaczył. Do skutecznego przebaczenia wystarczy działanie darczyńcy z dostatecznym rozeznaniem.

Zwrot przedmiotu darowizny

Zgodnie z brzmieniem art. 898. § 2 zwrot przedmiotu odwołanej darowizny powinien nastąpić stosownie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Od chwili zdarzenia uzasadniającego odwołanie obdarowany ponosi odpowiedzialność na równi z bezpodstawnie wzbogaconym, który powinien się liczyć z obowiązkiem zwrotu. Odwołanie darowizny następuje przez oświadczenie złożone obdarowanemu na piśmie. Spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę z powodu niewdzięczności tylko wtedy, gdy darczyńca w chwili śmierci był uprawniony do odwołania albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy.

Odwołanie powoduje powstanie po stronie obdarowanego obowiązku zwrotu przedmiotu darowizny. Odwołanie darowizny nie powoduje powrotnego przejścia przedmiotu na własność darczyńcy. Do osiągnięcia tego skutku wymaganym jest złożenie przez obdarowanego oświadczenia w przepisanej formie, czyli w przypadku nieruchomości jej zwrot musi nastąpić w formie aktu notarialnego. W przypadku zaś, gdy obdarowany unika obowiązku zwrotu przedmiotu darowizny, istnieje możliwość wytoczenia powództwa do sądu o tzw. zastępcze oświadczenie woli.

Darowizna nie może być odwołana po upływie roku od dnia, w którym uprawniony do odwołania dowiedział się o niewdzięczności obdarowanego.

Paulina Siekańska

Notariusz w Imielinie

 

POWRÓĆ DO STRONY GŁÓWNEJ